مارشناسی به زبان ساده

تورهای ترکینگ

مارشناسی را به زبان ساده یاد بگیریم

مار و طبیعت‌گردی:

طبیعتگردهایی که راهی کوه و دشت و جنگل می شوند، باید بدانند که به قلمرویی پا گذاشته اند که قبل از آنها متعلق به حیوانات دیگر بوده است. اگر ترس از مار دارید این مطلب به شما کمک می‌کند اطلاعاتی درباره مارها بدست آورید. آنها ممکن است بی آن که بدانند پا در خانه یک مار، یک عقرب یا هر حیوان خطرناک دیگری بگذارند و خودشان را در دام بیندازند. در ادامه آنچه را که کوه‌نوردان و طبیعت‌دوستان باید درباره مار بدانند، آورده ایم.

مارهای سمی چه ویژگی‌هایی دارند؟

از مارهای سمی ایران می توان به مار افعی قفقازی، مار جعفری، گرزه مار، افعی زنجانی، افعی شاخدار، افعی دماوندی یا لطیفی و کفچه‌مار اشاره کرد؛ مارهای سمی کبری و کفچه مار ایران کلیه مشخصات مار غیر سمی را دارا می‌باشند و در حالت دفاعی مشخصه‌ی مار سمی را نشان می‌دهند. مارهای سمی به جز موارد استثنا چند ویژگی مهم دارند. اغلب مارهای سمی را بر اساس این ویژگی‌ها تشخیص می‌دهند:

1. مارهای سمی سر مثلثی دارند.
2. مردمک چشم آنها عمودی است. البته یک استثنا وجود دارد؛ مار کبری (کبرا) یا کفچه مار، مار سمی است اما مردمک چشم مار کبری بیضی شکل است. 
3. مارهای سمی معمولاً دم‌های کوتاهی دارند، و به همین دلیل توان تعقیب طولانی شما را ندارند. 
4. مارهای سمی معمولاً شب‌ها از لانه‌ی خود خارج می‌شوند.
5. سر مثلثی بزرگتر از عرض بدن می‌تواند نشانه‌ای از مار سمی باشد.
6. حرکت مارهای سمی و غیر سمی هم متفاوت است؛ مارهای غیر سمی معمولاً چابکتر از مارهای سمی هستند.

نشانه‌های مهم مسمومیت حاصل از مارگزیدگی

برحسب انواع مارها ممکن است علائم زیر بعد از گزیدگی مار را مشاهده کنید: 

گزش افعی‌ها:

معمولاً ادرارهای خونی یا هموگلوبینوری و بعد عدم انعقاد خون ظاهر می‌شود. در همو گلوبینوری رنگ پلاسما قرمز یا تیره می‌باشد. سم بعضی افعی‌ها اثری روی انعقاد خون ندارد. گزش افعی غالباً همراه با درد شدید و علائم خونریزی موضعی و ظهور دانه‌های قرمز و چسبندگی خون در یکی دو ساعت اول است.

گزش گروه آلاپیده مانند کبری:

سستی و خواب‌آلودگی و فلج حلق از علائم مهم به شمار می‌رود. خونریزی یا هموروژی و عدم انعقاد خون مشهود است. این نشانه‌ها در مدتی کمتر از یک ساعت ظاهر می‌شود و به سرعت پیشرفت می‌کند، به نحوی که سستی و اختلال دستگاه تنفسی و احیاناً شوک قلبی را همراه دارد.

نیش زدن مار سمی و غیر سمی چه تفاوتی دارد؟

اگر مار سمی باشد بعد از نیش زدن دو سوراخ در جای نیش دیده می‌شود، اگر مار غیر سمی باشد فقط جای آرواره‌های مار روی جای گزدیگی باقی می‌ماند. بچه مارهای سمی از همان  ابتدای تولد می‌توانند نیش بزنند و نیش‌شان آسیب رسان نیز هست. تحرک مارها بخصوص مارهای سمی در شب و در تاریکی بوده و اکثر صید آنها در شب انجام می‌شود و این نکته را بدانید که 70% گزیدگی‌ها زیر زانو است. 

سم مارها به دو دسته‌ی کلی تقسیم می‌شود: زهرهای مختل‌کننده‌ی جریان خون و زهرهای فلج‌کننده‌ی اعصاب. هر نوع مار، زهری مخصوص به خود دارد که در ترکیب شیمیایی با زهر انواع مارهای دیگر متفاوت است. به همین دلیل شخص مارگزیده باید با واکسن و سرمی مداوا شود که در برابر آن نوع زهر اثر و کارآیی دارد (بهمین دلیل توصیه می‌شود که مار گزنده‌ی یک فرد را باید کشت و برای تشخیص نوع آن به مراکز درمانی برد؛ البته این به شرطی است که همراهان فرد گزیده شده قادر به تشخیص نوع مار نباشند).

چون شکل و موقعیت دندان در مارهای سمی و غیر سمی با یکدیگر تفاوت دارد بنابراین با دقت در آثار دندانی در محل گزش می‌توان، سمی یا غیر سمی بودن مار تشخیص داد:

مارهای غیر سمی:

در محل گزش این نوع مارها، اثر چهار ردیف دندانی یکسان که به صورت دو قوس آرواره است دیده می‌شود.

مارهای سمی:

در مارهای سمی، چون دندانهای سمی از سایر دندانها بلندترند، معمولاً در قوس بیرونی تنها اثر یک یا چند دندان به صورت حفره‌ای در طرفین اثر دندانی قوس میانی مشاهده می‌گردد. از محل این حفره‌های کوچک دندانی که جای دندان تزریق‌کننده سم است خونابه خارج می‌شود.

درباره مارهای غیر سمی ایران:

مارهای غیر سمی ایران هیچ آسیبی به انسان وارد نمی‌کنند. مارهای غیر سمی ایران معمولا دارای سری گرد یا بیضی شکل، مردمک چشم گرد و از قطر میانی بدن تا انتهای نوک دم، باریک می‌شوند و طرز حرکت آنها مستقیم و مارپیچ است. مارهای آبی منطقه‌ی شمال ایران همگی غیر سمی می‌باشند، ولی مارهای دریایی که محل زیست آنها دریای جنوب ایران می‌باشد همگی سمی و خطرناک هستند. معمولا مارهای عظیم‌الجثه غیر سمی هستند. در ایران 70 گونه مار وجود دارد که از میان آنها 50 گونه غیر سمی هستند.

برای دور کردن مار سمی چه کنیم؟

در مواجهه با مارها روش‌های مختلفی وجود دارد؛ چه چیزی یک مار را براری می‌دهد؟ برای فراری دادن مارها از دورکننده‌های تجاری استفاده می‌شود که در اغلب آنها برای فراری دادن مارها از نفتالین استفاده شده است. البته این دورکننده‌ای شیمیایی برای انسان و محیط زیست مناسب نیستند. از آنجایی که اغلب مارها از طریق زبان‌شان بوی طعمع را حس می‌کنند استفاده از دورکننده‌هایی که بوی تندی دارند می‌تواند موثر باشد مثلا کوبیده سیر، تنباکو و نمک می‌تواند در دور کردن مارها موثر باشد. مارها از محیط پر جنب و جوش و پر سر و صدا گریزان‌اند و به طور طبیعی خود را از معرض دید پنهان نگه می‌دارند.

دانستنی‌های مهم درباره مارها برای طبیعت‌گردها:

1. مارهای نیمه سمی کلیه مشخصات مار غیر سمی را دارا می‌باشند و تنها فرق آنها با مارهای غیر سمی دم متوسط آنها است که کمی کوتاه‌تر از مارهای غیر سمی و کمی بلندتر از مارهای سمی است (مثل یله مار و طلحه مار.)
2. دریا و دریاچه‌های بسته مثل دریای خزر فاقد مار‌های دریایی هستند.
3. میزان خطرناک بودن گزش یک مار زهردار فقط به قدرت زهر بستگی ندارد، بلکه بستگی به این نیز دارد که چه مقدار زهر تزریق شود. اگر زهردان مار تقریباً خالی باشد، مثلاً در صورتی که کمی قبل از گزش، مار طعمه‌ای را شکار کرده و گزیده باشد، خطر، بسیار کمتر از زمانی است که زهردان مار پر است
4. مارها معمولاً بر حسب نوع، برای فرار از خطر از امکانات متفاوتی استفاده می‌کنند؛ برخی به سرعت از محیط دور می‌شوند، بعضی با استفاده از نقش و نگار و رنگ خود از دید پنهان می‌مانند، یا مثل برخی دیگر از خزندگان رنگ خاص محیط زیست خود را دارند تا از خطر محفوظ باشند. عده‌ای از مارهای سمی با ایجاد صدا که یا مربوط به حرکات مالشی پولکها و یا مربوط به تنفس جانور است به دشمن اخطار می‌کنند که دور شوند. انواع مار کبری با باز کردن دنده‌های ناحیه گردن خود، این قسمت از بدن را پهن می‌کنند تا نشان دهند که آماده‌ی حمله‌اند. کبراهای تف‌کننده با پاشیدن سم در چشم دشمن، آن را از خود دور می‌سازند. این ترشحات در انسان، کوری موقت ایجاد می‌کند.
5. تقریباً از 2700 نوع ماری که بر روی کره‌ی زمین وجود دارد حدود 400 نوع آن سمی هستند، از این تعداد فقط حدود 50 نوع می‌توانند با نیش سمی خود برای انسان خطرناک باشند. در کشور ایران تا به حال 65 نوع مار سمی و نیمه سمی و غیر سمی شناسایی شده است. از این 65 نوع، 60 نوع متعلق به خشکی و 5 نوع دریایی می‌باشند. از 60 نوع مار خشکی ایران، 13 نوع سمی، 7 نوع نیمه سمی و40 نوع غیر سمی می‌باشند و 5 نوع مار دریایی ایران که محل زیست آنها در خلیج فارس و دریای عمان است همگی سمی می‌باشند.
6. میزان خطرناک بودن گزش یک مار زهردار فقط به قدرت زهر بستگی ندارد، بلکه بستگی به این نیز دارد که چه مقدار زهر تزریق شود. اگر زهردان مار تقریباً خالی باشد، مثلاً در صورتی که کمی قبل از گزش، مار طعمه‌ای را شکار کرده و گزیده باشد، خطر، بسیار کمتر از زمانی است که زهردان مار پر است. همچنین اندازه و وضع بدن انسان گزیده شده و نیز قسمتی از بدن که گزیده شده در تعیین میزان خطر گزیدگی اهمیت دارد. در انسانهای بیمار و یا کوچک‌اندام، اثر زهر شدیدتر از انسانهای سالم و درشت اندام است. گزش در عضله، کم خطرتر از هنگامی است که یکی از رگهای اصلی بدن گزیده شود؛ چرا که زهر از این طریق سریعتر در بدن پراکنده می‌شود.
7. شک و تردید در سمی یا غیر سمی بودن مار باعث ناراحتی فرد گزیده شده می‌شود. احتمال دارد در گزش یک مار سمی زهر وارد بدن نشود یا بر عکس گزش یک مار غیر سمی باعث احساس هیجان و حتی عوارض عصبی و روانی گردد و این هیجانات ممکن است سستی و ناتوانی و سرگیجه ایجاد کرده و موجب تشدید و بی نظمی تنفس و نبض و گاهی هم باعث بروز یک حالت شوک ابتدایی شود. از طرفی تمام این علائم ممکن است بعد از یک مسمومیت واقعی ظاهر شود. بنابراین در موقع درمان یک مصدوم باید تمام نشانه‌ها را به خاطر سپرد.