موسیقی بلوچستان؛ از صدای سازها تا روایت زندگی
گاهی برای آشناشدن با یک سرزمین، باید به صداهاش گوش بدیم. موسیقی بلوچستان از همین راه ما رو به زندگی مردم نزدیک می‌کنه؛ از آوازهای شاد تا نغمه‌های دلتنگی و روایت‌هایی که با شعر و ساز منتقل شدن. اگر برای اولین بار اجرای موسیقی بلوچی رو می‌شنوین، شناخت چند ساز و چند نام، تجربه شنیدن رو لذت‌بخش‌تر می‌کنه.
موسیقی در زندگی مردم بلوچ چه جایگاهی داره؟
در سنت‌های موسیقایی بلوچستان، برای موقعیت‌های مختلف زندگی آواز و نغمه وجود داشته؛ از جشن عروسی و تولد تا کار و آیین‌های جمعی. «لیکو» و «زهیروک» با دلتنگی و دوری پیوند دارن؛ لیکو بیشتر با سرحد و زهیروک با مکران شناخته می‌شه. «سَوت» هم به بخشی از ترانه‌ها و نغمه‌های عاشقانه و شاد گفته می‌شه. این نام‌ها فقط چند نمونه از تنوع موسیقی منطقه‌ان. [۱]
در سنت روایت‌خوانی یا «شَئر»، خواننده داستان‌های عاشقانه، حماسی یا تاریخی رو با آواز بازگو می‌کنه. به این ترتیب، اجرا می‌تونه راهی برای نگهداری روایت‌ها و حافظه جمعی هم باشه. [۱]
سازهای خاص و شناخته‌شده بلوچستان
سَرود یا سُروز؛ ساز آرشه‌ای بلوچستان
این ساز رو در بسیاری از منابع فارسی با نام قیچک هم معرفی می‌کنن. نوازنده با آرشه سیم‌ها رو به صدا درمیاره و صدای کشیده ساز می‌تونه همراه آواز یا حامل ملودی باشه. وقتی در یک اجرا نوازنده‌ای رو می‌بینین که ساز رو عمودی نگه داشته و آرشه می‌کشه، به شکل کاسه و طنین اون توجه کنین. [۱، ۲]
تنبورک؛ همراهیِ پیوسته با آواز
تنبورک، که در منابع با نام‌هایی مانند دَمبورگ هم دیده می‌شه، یک ساز زهیِ زخمه‌ای با دسته بلنده. در بسیاری از اجراها نقش همراهی و ایجاد زمینه ریتمیک رو بر عهده داره. برای شنیدن نقش این ساز، فقط دنبال ملودی اصلی نباشین؛ به الگوی تکرارشونده‌ای گوش بدین که اجرا رو پیش می‌بره. [۱]
بنجو؛ سیم و کلید در کنار هم
بنجوی رایج در موسیقی بلوچی، سازی کشیده و زهیه که ردیفی از کلیدها روی اون قرار داره. نوازنده با زخمه‌زدن به سیم‌ها و فشردن کلیدها، نت‌ها رو اجرا می‌کنه. این ساز با بانجوی بدنه‌گردِ موسیقی آمریکایی فرق داره. صدای روشن و امکان اجرای جمله‌های پرتحرک، بنجو رو به یکی از سازهای شنیدنی این موسیقی تبدیل کرده. [۳]
دونَلی؛ دو نی در یک اجرا
دونلی از دو نی تشکیل شده که نوازنده هم‌زمان در اون‌ها می‌دمه. معمولاً یکی ملودی رو اجرا می‌کنه و دیگری صدای همراه رو نگه می‌داره. کنترل نفس، انگشت‌گذاری و پیوستگی صدا از بخش‌های دشوار نوازندگی اونه. برای آشنایی با صدای این ساز، اجراهای شیرمحمد اسپندار نقطه شروع مناسبیه. [۴، ۵]
دهلک؛ ضرب و حرکت
دهلک سازی کوبه‌ای با دو سطح پوستی در دو طرف بدنه‌ست که با دست نواخته می‌شه. تفاوت صداهای دو طرف و ترکیب ضربه‌ها، الگوهای ریتمیک متنوعی ایجاد می‌کنه. در یک گروه موسیقی، دهلک می‌تونه حرکت و انرژی اجرا رو برجسته‌تر کنه. [۴]
چند موسیقی‌دان و نوازنده شاخص بلوچ
کمال‌خان هوت: از چهره‌های مهم آواز و روایت‌خوانی بلوچی بود. پیوند اجراهاش با شعر و داستان، نامش رو در معرفی میراث شفاهی بلوچستان برجسته کرده. [۶]
شیرمحمد اسپندار: استاد دونلی از بمپور که اجراهای داخلی و خارجی و آثار ضبط‌شده‌اش، در شناساندن صدای این ساز نقش داشتن. [۵]
دین‌محمد زنگشاهی: نوازنده برجسته قیچک و رباب، خواننده و از چهره‌های مهم موسیقی سرحد بود. او علاوه بر اجرا، بخشی از دانسته‌های موسیقایی خودش رو در کتاب «موسیقی بلوچستان؛ مکران و سرحد» ثبت کرد. [۲]
عبدالرحمان سُرزهی: نوازنده شناخته‌شده بنجو که در معرفی این ساز به مخاطبان خارج از منطقه نقش داشته. همکاری‌های بین‌فرهنگی او هم بخشی از مسیر موسیقایی‌شه. [۷]
این فهرست، فقط چند نقطه شروع برای شنیدنه؛ موسیقی بلوچ هنرمندان و شیوه‌های اجرایی بسیار بیشتری داره و به مرزهای سیاسی یک کشور محدود نیست.
در اجرای زنده به چی گوش بدیم؟
یک بار به آواز توجه کنین و بار بعد، صدای ساز همراه رو دنبال کنین. ببینین کدوم ساز ملودی رو پیش می‌بره و کدوم ریتم رو نگه می‌داره. اگر زبان شعر رو نمی‌دونین، پرسیدن معنی یا موضوع اون از هنرمند می‌تونه دریچه تازه‌ای باز کنه. ترکیب سازها هم از یک گروه به گروه دیگه فرق می‌کنه؛ قرار نیست در هر اجرا همه سازهای این مطلب حضور داشته باشن.
منابع مطلب
۱. محمدتقی مسعودیه، موسیقی بلوچستان، دانشنامه ایرانیکا
۲. زندگینامه دین‌محمد زنگشاهی، همشهری آنلاین
۳. مدخل بنجو و منابع سازشناسی آن
۴. مدخل دونلی و منابع سازشناسی آن
۵. زندگینامه شیرمحمد اسپندار، همشهری آنلاین
۶. کمال‌خان هوت، دانشنامه ویکیجو
۷. معرفی عبدالرحمان سرزهی، مؤسسه هنری TrAP
لینک کوتاه:
https://dlho.ir/n6180 کپی کردن
علی شجاعی